Dünya da havadaki dengeler değişiyor… Çin’in devlet iştiraki Commercial Aircraft Corporation of China (Comac) tarafından geliştirilen C919, çarşamba günü ilk ticari uluslararası uçuşunu gerçekleştirecek. Air China’ya ait uçak, Pekin’den saat 15.00’te havalanarak iki saatten biraz uzun süren uçuşun ardından Moğolistan’ın başkenti Ulan Batur’a ulaşacak.
Bu kapsamda Boeing 737 ve Airbus A320 ile benzer boyutlara sahip dar gövdeli C919, 2023 yılından bu yana Çinli havayollarının iç hatlarında kullanılıyor. Uçağın uluslararası uçuşlara başlaması, Pekin’in ticari havacılıkta Boeing-Airbus hakimiyetine karşı alternatif oluşturma hedefi açısından kritik bir eşik olarak görülüyor.
Dolayısıyla Çin özellikle Asya pazarında C919'u büyüterek küresel ticari havacılıkta uzun süredir hakim olan Boeing ve Airbus ikilisine rakip olmayı hedefliyor. Ancak uçağın küresel ölçekte bu iki üreticiyle rekabet edebilmesinin yıllar alabileceği değerlendiriliyor.
C919'un en büyük sorunu
Çin'in uluslararası gökyüzündeki hakimiyeti olacak olan C919 programı, Çin'in gelişmiş mühendislik sistemlerini çok sayıda yabancı bileşenle bir araya getirmesini gerektirdi. 2020'de yapılan bir tedarik zinciri incelemesine göre C919'un tedarikçilerinin yarısından fazlası ABD merkezli şirketlerden oluşuyordu.
Bu kapamda büyük yolcu uçaklarının üretimi, hassas parçaların yanı sıra karmaşık elektromekanik kontrol sistemlerini ve çok geniş bir küresel tedarik zincirinin koordinasyonunu gerektiriyor. Bu nedenle Çin'in elektrikli araç ve robotik gibi alanlarda yakaladığı hızlı ilerleme, ticari havacılıkta aynı hızda gerçekleşmiş değil.
Dolayısıyla Comac, geçen yıl 75 C919 teslim etme hedefinin oldukça gerisinde kalarak yaklaşık 15 uçak teslim etti. Şirketin mevcut müşterilerinin büyük bölümünü Çin'in iç hatlarında faaliyet gösteren havayolları oluşturuyor.
Yanı sıra Brunei merkezli GallopAir ise 2023'te 15'i C919 olmak üzere toplam 30 Comac uçağı satın almak için 2 milyar dolarlık anlaşma imzaladı. Ancak havayolu henüz ticari faaliyetlerine başlamadığı için anlaşmanın C919'un fiili uluslararası yayılımına etkisi sınırlı kaldı.
Avrupa ve ABD'den henüz sertifika yok
Öte yandan C919'un küresel pazara açılmasının önündeki en önemli engellerden biri de uluslararası sertifikasyon süreci.
Dolayısıyla uçak henüz Avrupa veya ABD havacılık otoritelerinden gerekli onayları almış değil. Bu durum, C919'un Çin dışındaki büyük ve gelişmiş havacılık pazarlarına girmesini zorlaştırıyor.
Yani Çin'in Boeing ve Airbus'a gerçek anlamda alternatif oluşturabilmesi için yalnızca uçağı üretmesi yeterli olmayacak. Comac'ın üretim kapasitesini önemli ölçüde artırması, uluslararası sertifikasyon süreçlerini tamamlaması ve havayolları ile yolcuların güvenini kazanması gerekecek.
Dünya ticaret savaşı C919'u da etkiledi
Yine de ABD ile Çin arasındaki ticaret gerilimi de C919 programının geleceği açısından önem taşıyor.
Amerika, geçen yıl iki ülke arasındaki ticaret savaşı sırasında C919'da kullanılan bazı ürünlerin Comac'a ihracatını askıya aldı. İki ülke arasındaki ticaret ateşkesinin ise kasım ayında sona ermesi bekleniyor.
Başkan Donald Trump'ın mayıs ayında Pekin'i ziyareti sırasında Çin'in Boeing'den 200 uçak satın almayı kabul etmesi, iki ülke arasındaki havacılık ticaretinin yalnızca C919 üzerinden şekillenmediğini de gösterdi. ABD tarafında ise uçak motoru parçaları ve diğer bileşenlerin Çin'e tedarikine ilişkin güvenceler gündeme geldi.
Çin için C919 yalnızca ticari bir uçak değil
Bu kapsamda Pekin açısından C919'un önemi ekonomik rekabetin çok ötesine geçiyor. Çin, kendi büyük ticari yolcu uçaklarını üretebilmesini ulusal güvenlik açısından stratejik bir konu olarak değerlendiriyor.
Dahası Çinli havacılık uzmanlarına göre büyük yolcu uçağı teknolojilerinde başka ülkelere bağımlı olmak, olası jeopolitik gerilimlerde stratejik risk yaratabilir.
Comac'ın yabancı şirketlere bağımlılığı yalnızca parça tedarikiyle sınırlı da değil. Uluslararası tedarikçiler, karmaşık parçaların ve yazılımların uçuşa elverişli bir ticari uçakta bir araya getirilmesi konusunda da teknik destek sağladı.
Boeing ve Airbus'a rakip olması zaman alacak
Yani C919'un Ulan Batur seferi, Çin'in ticari havacılıkta küresel oyuncu olma hedefi açısından sembolik ve önemli bir adım. Ancak Çin'in Boeing ve Airbus'ın karşısına gerçek bir üçüncü büyük üretici olarak çıkabilmesi için önünde aşması gereken önemli engeller bulunuyor.
Artık üretim kapasitesinin artırılması, yabancı parçalara bağımlılığın azaltılması, Avrupa ve ABD'den sertifikasyon alınması ve uluslararası havayollarının güveninin kazanılması, C919'un küresel rekabet gücünü belirleyecek temel unsurlar olacak.
