Eleştirel Düşünme Veriler ve Yapay Zekâ
Dünyanın dijital hafızası her geçen yıl daha da büyüyor. Üretilen verilerin birçok kısmı; sosyal medya paylaşımları, çevrimiçi işlemler, akıllı cihazlar ve kurumsal sistemler üzerinden üretiyor. Üstelik bu veri yalnızca “çok” değil; aynı zamanda hızlı, dağınık ve çoğu zaman bağlamından kopuk. Bu nedenle günümüzün temel sorunu artık bilgiye erişememek değil; erişilen bilginin hangisinin anlamlı, güvenilir ve işe yarar olduğunu ayırt edebilmek.
21. yüzyılda bireyler, eğitimden iş hayatına ve sosyal etkileşimlere uzanan geniş bir yelpazede karşılaştıkları bilgilerin doğruluğunu ve güvenilirliğini analiz etmek zorunda kalıyor. Birden fazla seçenek arasından en doğru kararı vermek, karmaşık sorunları etkili bir şekilde çözmek için eleştirel düşünme becerisi vazgeçilmez hale geliyor. Ne var ki, sosyal medya platformları, internet tabanlı bilgi paylaşımı ve yapay zekâ tarafından üretilen içerikler, insanları "dijital kölelere’’ dönüştürmeyi amaçlayarak sorgulamayan, tekdüze bir toplum oluşturmayı hedefliyor. Bu yaklaşım, eleştirel düşünmeyi bastırıp düşünce özgürlüğünü sona erdirmenin en temel yöntemlerinden biri olarak ön plana çıkıyor.
Yapay zekâ destekli içerik üretimi ise bu akışı daha da hızlandırıyor: Metin, görsel ve videonun üretim maliyeti düşerken; üretim hızı artıyor; doğrulama ihtiyacı ise aynı ölçüde büyüyor. Tam da bu yüzden eleştirel düşünme bazen “lüks” gibi algılanabiliyorken ne kadar önemli olduğu ortaya çıkıyor. Eleştirel düşünme; bilgiyi filtrelemek, kanıta dayalı değerlendirme yapmak, açık fikirli ve adil olmak, olayların ardındaki nedenleri sorgulamak gibi özellikleriyle, bugün her zamankinden daha hayati bir beceri haline geldi. Yapay zekâ ve sosyal medya vb. uygulamalardan yayılan bilgi kirliliği karşısında, ilk başvurulacak yöntem olarak eleştirel düşünme her zamankinden daha da önemli hale gelmektedir.
Bilgi çağında, insanı makinelerden ayıran en temel niteliklerden birisi, eleştirel düşünme kapasitesidir. Eleştirel düşünme, akıl yürütme sürecinde en önemli aşamadır; yalnızca “akla geleni” değil, özdenetimden geçirilmiş, sağlam temellere dayanan sonuçları esas alır. Kendi ürettiğimiz yapay zekâlar ve modellemeler, toplumun gerçek ihtiyaçlarına cevap vermekte yetersiz kalabilir.
Yapay zekâ bugün pek çok alanda verimliliği arttırarak; sınıflandırarak, öneri sunarak bir ‘’çarpan etkisi’’ oluşturuyor. Bu sistemler çoğu zaman “anlamı” insan gibi kuramayabilir; bağlamı, amaçları ve değer yargılarını insan denetiminde olduğu gibi faydalı olamayabilir. Bu nedenle yapay zekâdan gelen veriler, nihai hüküm olmaktan ziyade, bir öneri, bir alternatif, bir kolaylık gibi ele alınıp insan düşünce filtresinden geçirilip uygulanması gerekebilmektedir.
Son yıllarda “kod yazmak”, “algoritma tasarlamak” ve “dijital üretkenlik” haklı olarak değer kazandı. Ancak teknik becerilerin yanında, bilgiyi doğru kullanma ve doğru karar verme kabiliyeti de en az onlar kadar kritiktir. Çünkü kod, veri ve modeller; onları kullanan insanın hedefleri, varsayımları ve değerlendirme kalitesinde bunları tasarlamak, doğrulamak ve yazmaktan daha önemli hale gelmiştir. Bir sistem ne kadar güçlü olursa olsun, yanlış veriyle beslenirse yanlış sonuç üretebilir; yanlış soruya cevap ararsa fayda sağlamaktan çok zarar verebilir. Bu noktada eleştirel düşünme, teknolojiyi “etkileyici” olmaktan çıkarıp “faydalı” hâle getiren zihinsel çerçeveyi sağlar.
"Yapay zekâ, günümüzün hemen her sisteminde etkili bir şekilde entegre edilebiliyor. Ancak insanın akıl yürütme yeteneği – mantıksal planlar kurma, belirsiz talimatlar karşısında kendi çıkarımlarını oluşturma gibi özellikler – henüz tam anlamıyla taklit edilebilmiş değil. Bu benzersiz insan kapasitesi, yapay zekanın sınırlarını belirlerken, eleştirel düşünme becerilerinin önemini her geçen gün artırıyor. Zira yapay zekalar veri odaklı analizlerde üstün olsa da gerçek yaratıcılık ve etik muhakeme hala insan zekasının tekelinde kalmaktadır.
Bilgi çağında asıl rekabet, daha çok bilgiye sahip olmakla birlikte; daha doğru bilgiyle daha doğru kararlar verebilmektir. Bunun yolu da yalnızca teknolojik gelişimlerle değil, teknolojiyi doğru kullanmaktan geçmektedir. Eleştirel düşünme; gürültülü bilginin arttığı, türev bilginin çoğaldığı, spekülasyon ve yanlış verilerin çok olduğu bir dönemde önemi daha da artmaktadır.
Bilge lider Aliya İzzetbegoviç’in sözleri bu gerçeği özetler nitelikte:
“Ben olsam Müslüman Doğu’daki tüm mekteplere ‘eleştirel düşünme’ dersleri koyardım. Batı’nın aksine Doğu, bu acımasız mektepten geçmemiştir ve birçok zaafın kaynağı budur. Batı’nın aksine doğu bu acımasız mektepten geçememiştir ve birçok zaafın kaynağı budur. ”
