Olmadı, Baştan Başlayalım
* Oldu diyenler öncelikle 1 asır önceyi veya dengimiz dahi olamayacak ülkeleri bize örnek gösteriyor. Dönemsel, kısmi olarak, bölgemizde mükemmeldik. Son 20 yılda ülkemiz ekonomik büyüklük, altyapı yatırımları ve eğitim göstergelerinde dünya ortalamalarının üzerine çıksa da, makroekonomik istikrar, kurumsal özgürlük, gelir adaleti ve demokratik standartlar gibi alanlarda küresel ortalamaların gerisinde kaldı.
* Dünyada ülke enflasyonları tek haneli rakamlarda iken ülkemiz 2018 sonrası kur şokları ve para politikası tercihleri nedeniyle dünyada en yüksek enflasyona sahip ilk birkaç ülke arasında kaldı. Ekonomimiz, toplam büyüklükte dünyanın en büyük 16. ekonomisi olsa da, kişi başına düşen milli gelir sıralamasında son 20 yılda küresel ölçekte kalıcı bir sıçrama yapamadı 69. Sırada kaldık. TÜİK verilerine göre en zengin %20'lik kesimin toplam gelirden aldığı pay %48'in üzerine çıkarken, Gini katsayısı 0,413 seviyesinde OECD ülkeleri arasında gelir eşitsizliğinin en yüksek ülkeyiz. Dünya genelinde ortalama tüketici enflasyonu %3 bandında seyrederken, Türkiye World Bank ve IMF verilerine dayanan küresel listelerde enflasyonu en yüksek ilk 5 ülke arasında. Yüksek enflasyon ve faiz oranlarının birleşimiyle hesaplanan küresel ekonomik sefalet endekslerinde Türkiye, 178 ekonomi arasında en kötü performansa sahip ilk 3 ülke arasına girmiştir. Marsh ve CFA Enstitüsü tarafından hazırlanan rapora göre Türkiye, değerlendirilen 55 ülke arasında 54. sırada yer alarak D notuyla en alt gruptadır. Asgari emekli maaşının ortalama ücrete oranındaki düşüş ve sistemin finansal sürdürülebilirlik sorunları nedeniyle incelenen 19 Avrupa ülkesi arasında son sırada konumlandı.
* Dünya demokrasi endeksinde 167 ülke arasında 102. sıraya gerileyerek hibrit rejim kategorisinin alt basamaklarındayız. İnsani ve bireysel özgürlükler açısından ise 31 basamak birden düşerek 165 ülke içinde 128. sıraya, bireysel özgürlüklerde ise 134. sıraya geriledik. Hukukun üstünlüğü endeksi ve sınır tanımayan gazeteciler basın özgürlüğü endeksi gibi uluslararası ölçümlerde Türkiye son 20 yılda en fazla puan ve sıra kaybeden ülkeler arasındayız. Uluslararası yargı bağımsızlığı ve adalet mekanizması değerlendirmelerinde Türkiye, 143 ülke arasında 117. sıraya kadar gerilemiştir. 2000'lerin ortasında Avrupa Birliği uyum yasalarıyla ivme kazanan hukuk reformları, son yıllarda yerini yargı güveni kaybına bıraktı. Küresel şeffaflık ve yolsuzluk algısı endekslerinde Türkiye, 182 ülke arasında 124. sırada yer alarak OECD ve Avrupa ortalamalarının oldukça altında kaldı. Türkiye, 2005 yılında 167 ülke arasında 98. sıradayken 2026 itibarıyla 180 ülke arasında 163. sıraya geriledi. Medya çoğulculuğu ve gazetecilik faaliyetleri açısından dünya genelinde en kısıtlı ülkeler kategorisindedir.
* OECD PISA değerlendirmelerinde Türkiye ortalama puanlarını yükseltse de, bilişimsel problem çözme alanında OECD ortalamasının altında kalmış ve en üst yeterlik düzeyindeki öğrenci oranı okumada %4 gelişmiş ülkelerin gerisinde kaldı. Matematik başarısında sosyoekonomik kökenler arasındaki farkın son yıllarda anlamlı biçimde genişlemesi, eğitimdeki nitelik artışının tüm topluma eşit dağılmadığını gösteriyor. Ekonomik belirsizlikler ve kurumsal yapıdaki zayıflamalar nedeniyle doktorlar, mühendisler ve akademisyenler başta olmak üzere nitelikli işgücünün gelişmiş ülkelere göç etme eğilimi son yıllarda hızlandı.
* Küresel refah endeksinde 167 ülke içinde 93. sırada yer alarak Avrupa ve OECD standartlarının oldukça uzağındayız. Şehir hastaneleriyle fiziki kapasite artırılsa da, Türkiye'de kişi başına yıllık ortalama doktor başvuru sayısı 12,2 ile OECD ortalamasının tam 2 katına çıktı. Bu durum koruyucu sağlık hizmetlerinden ziyade tedavi edici hekimliğe aşırı yüklenildiğine işaret etmektedir.
*Sonuç olarak, ülke olarak son 20 yılda 6 büyük sıkıntı ile yüzleştik, 2008 küresel kriz, 2018 döviz krizi, 2020 dünya geneli covid salgını, 2021–2023 enflasyon krizi, 2024 mali sıkılaşma, 2026 fon krizi dönemi olarak. Her biri farklı nedenlere bağlı olmakla birlikte, ortak payda ekonomik kırılganlık ve yapısal eksikliklerdi. Bu zor deneyimlerin ışığında, artık ekonomik kararların daha şeffaf, öngörülebilir ve kurallara dayalı şekilde alınması kaçınılmaz bir zorunluluktur. Baştan başlamak genelde en kolay olanıdır. Eski kurulu düzeni olanlar en çok karşı çıksa dahi yapılınca gerçek reform olur. Düzenlemeler bitmiyor. Düzenlemenin düzenlemesinin düzenlemesi daha zor oluyor. Almanya, Japonya, Güney Kore yeniden başladılar. Herkes hikâyeyi biliyor. Hindistan 1974 yılında ve Çin 1976’da ise dış dünyaya tamamen kapanarak baştan başladılar. Olmadı ise baştan başlamak en kolay olanıdır.
