Türkiye'yi iklim değişikliği vurmaya başladı. Sayısı ve şiddeti artan hortumlar, gündelik yaşamı, seracılık başta olmak üzere tarımsal üretimi etkiliyor.
HORTUM NASIL OLUYOR?
Uzmanlara göre hortum, gök gürültülü ve şimşekli fırtına bulutlarının en şiddetli türleri olan süper hücre ya da mezosiklonlardan kaynaklanıyor. Hortum, iyi gelişmiş elektrik yüklü bulutun (kümülonimbus) tabanından yeryüzüne uzanan, çevresinde çok şiddetli rüzgarların döndüğü dar ama yıkıcı bir hava sütunu. Kara üzerinde oluştuğunda 'hortum', deniz üzerinde oluştuğunda ise su 'hortumu' adlandırılıyor.
Hortumların küçük ölçekli olmalarına karşın çok kısa sürede büyük yıkıma yol açabiliyor. Bu nedenle özellikle tarımsal üretim açısından son derece riskli hava olayları arasında yer alıyor.
ABD'DE ÇOK GÖRÜLÜYORDU
Uzmanlar hortumların geçmişte daha çok ABD'nin güney ve orta kesimleriyle Meksika Körfezi çevresinde görüldüğünü, son 20 yılda Akdeniz Havzası'nda ve Türkiye'de de bu hava olaylarının belirgin şekilde arttığına dikkati çekiyor. Bu artışın yalnızca gözlem olanaklarının gelişmesiyle açıklanamayacağı, iklim değişikliğinin hortum oluşumuna elverişli atmosfer koşullarını yaygınlaştırdığı kaydediliyor.
Dolayısıyla iklim değişikliğinin atmosferi daha sıcak ve daha nemli hale getirdiğine dikkati çekilirken atmosferdeki su buharı miktarı arttıkça gök gürültülü fırtınalar daha fazla enerji üretiyor. Bu da geçmişte sadece sağanak oluşturan sistemlerin artık süper hücrelere dönüşmesine ve hortum üretmesine yol açıyor. Sıcak ve nemli hava kütlelerinin özellikle deniz yüzeyi sıcaklıklarının yüksek olduğu bölgelerde bu süreci daha da hızlanıyor.
TÜRKİYE HEDEF ÜLKE
Türkiye'de özellikle kıyı bölgelerinde hortum riski arttı. Akdeniz kıyıları, Antalya ve İskenderun körfezleri, Kuzey Ege, İzmir çevresi, Marmara Denizi, Doğu Karadeniz ve zaman zaman Kuzeydoğu Anadolu'da karada ve denizde hortum oluşumları test ediliyor. Bu bölgelerde deniz-kara etkileşimi, topoğrafya ve sıcak deniz yüzeyi koşullarının hortum oluşumunu destekliyor.
HORTUMLARDA YÜZDE 50-60 ARTIŞ KAYDEDİLDİ
Uluslararası hava merkezlerinin kayıtlarına dayanan değerlendirmelerin hortum sayısında önemli artış kaydedildi. Son 20 yılı, bir önceki 20 yılla karşılaştırdığımızda Türkiye'de hortum sayısında ve hortum görülen coğrafi noktaların sayısında yüzde 50-60 artış olduğu söylenebilir. Bu artışta iklim değişikliği etkili oldu.
İstasyon bazlı uzun dönemli hortum kayıtlarının henüz sınırlıyken, bu nedenle uluslararası şiddetli hava veri tabanlarının önemli referans oluşturuyor.
TARIMDA ALARM
Hortumların tarım üzerindeki etkisinin yalnızca belli bir dönme hareketinden ibaret deği. Esas zarar bu sistemlerin ürettiği şiddetli rüzgarlar, aşırı yağışlar ve doludan kaynaklanıyor. Sera tarımı, bu tür şiddetli hava olaylarına karşı çok hassas yani etkilenebilirliği yüksek, hortuma yol açan süper hücreler kısa sürede, bir saat içinde çok kuvvetli rüzgarlar, sağanak ve dolu üretebiliyor. Bu da seraları patlatıyor, çatıları uçuruyor, bitkilere doğrudan zarar veriyor. Bu süreçte yalnızca sera yapılarının değil sera içindeki ürünlerin de kısa sürede tamamen kaybedilebilir.
Kapalı alan tarımının iklim değişikliği karşısında güvenli seçenek olmaktan giderek uzaklaşıyor. Uzmanlara göre sera yapıları, doğası gereği hafif olmak zorunda. Çok kalın ve ağır yapılırsa sera, etkisini kaybeder. Bu nedenle hortum üreten bir fırtınaya karşı tam anlamıyla dayanıklı sera yapmak mümkün değil. Sera ne kadar sağlam olursa olsun hortuma karşı savunmasız. değerlendirmesinde bulundu. Seralarda alınabilecek önlemlerin riski azaltabileceğini ancak tamamen ortadan kaldıramayacak. Bunun da seracılığı iklim kaynaklı afetlere açık hale getiriyor.
Hortumların sık geçtiği vadiler ve kıyı kuşaklarının yerel halk tarafından iyi bilinirken, geleneksel bilgiye sahip üreticilerin bu riskleri dikkate alarak üretim alanlarını seçmesi gerekiyor. Belirli vadilerin ve kıyı kesimlerinin hortumlar için adeta birer "hava koridoru" gibi çalışıyor. Bu alanlarda seracılığın daha yüksek risk taşıyor.
Meteoroloji Genel Müdürlüğünün ve uluslararası merkezlerin şiddetli hava uyarılarının yakından takip edilmesi gerekiyor. Gök gürültülü sağanak, kuvvetli rüzgar ve dolu uyarıları varsa hortum olasılığı da mutlaka akılda tutulmalı. Bu alanda erken uyarı sistemlerinin bulunduğunu, üreticilerin seraları tahkim etmesi ve acil önlem alabilmesi açısından kritik önem taşıyor.
HORTUM VE TARIM SİGORTASI
Hortum riski tamamen ortadan kaldırılamıyor. Bu nedenle tarım sigortalarının kritik rol oynuyor. Sigortalı üretimin iklim değişikliği koşullarında artık tercih değil zorunluluk haline geliyor. Hortum sıklığının arttığı bölgelerde seracılık da yaygılaşıyor. Antalya, Alanya, Gazipaşa ve Çukurova gibi bölgelerde seracılık hızla artıyor ancak aynı bölgelerde kuvvetli yağışlar, fırtınalar ve hortumlar da geçmişe göre daha sık görülüyor. Mevcut üretim modeli iklim risklerine yeterince uyum sağlayamıyor. Geleceğe yönelik iklim projeksiyonları da bu tabloyu destekliyor. Artan sıcaklıklar ve nemle birlikte aşırı yağışlar, gök gürültülü fırtınalar ve hortumlar daha yaygın hale gelecek.
