Hayır kurumlarına yardımda bulunuyor insanlar ancak bu hayır kurumları bağışları bağışlayıcıların amaçları ve hayır kurumunun amaçları doğrultusunda kullanmaya biliyor. Özellikle son yıllarda bunun örneklerine çok sık rastlanmaya başlandı. Peki hayır kurumlarına verilen sadaka, bağış vb., nakdi veya başka nitelikteki hayır ve bağışların amacı dışında kullanılmasının tespiti sonrası bunlar geri alınabilir mi?
Temelde hayır kurumlarına yapılan bağışlar hukuken ve dinen kesin bir bağış (hibe) kabul edildiğinden normal şartlarda geri alınamaz. Ancak belirli istisnai durumlarda iade söz konusu olabilmekte.
HUKUKİ OLARAK BAĞIŞIN GERİ ALINABİLMESİ MÜMKÜN MÜ?
Bu durum Türk Borçlar Kanunu'nda düzenleniyor. Buna göre bağışlamadan dönme durumları oldukça sınırlıdır:
Öncelikle bağış henüz yerine getirilmemişse, para transferi gerçekleşmeden önce bağışçı vazgeçebilinmekte.
Yine şarta bağlı bağışlarda;: bağış, belirli bir amacın (şartın) yerine getirilmesi için yapılmış ve kurum bu şartı yerine getirmemişse geri istenebiliyor.
BAĞIŞLANAN KİŞİNİN AĞIR KURUSU VAR MI?
Aynı şekilde bağışlanan kişinin ağır kusuru varsa. Yani bağışlanan kişi, bağış yapana veya ailesine karşı kanundan doğan ağır yükümlülüklerine kasten ve önemli ölçüde aykırı davranmışsa bağış geri alınabilmekte
Öte yandan hatalı/mükerrer çekimlerde de hüküm var. Yani sistem hatası, mükerrer ödeme veya dolandırıcılık gibi durumlarda kurumla iletişime geçilerek iade talep edilebiliniyor.
BAĞIŞI VERGİ İADESİ OLARAK ALMAK
Bir başka hükme göre de eğer paranın tamamını iade almak mümkün olmasa da, Türkiye'de ve birçok ülkede yapılan bağışların bir kısmı vergi matrahından düşülerek devletten dolaylı yoldan geri alınabilinmek. Gelir Vergisi Kanunu kapsamında, yıllık beyanname veriyorsanız belirli kurum ve kuruluşlara yaptığınız bağışları vergi matrahınızdan düşebiliyorsunuz.
PEKİ DİNİ DURUM NE?
Uzmanlara göre dini açıdan bir mal veya para bağışlandıktan sonra genel kural geri alınmaması şeklinde.
Yani sadaka ve zekâtlar, ihtiyaç sahiplerine ulaştırılan sadaka ve zekâtların geri alınması caiz görülmüyor.
Bu arada genel bağışlar ile ilgili di dini hükümlerv ar. Bu bağlamda dini kaynaklarda hediye edilen bir malı geri istemek mekruh (hoş görülmeyen davranış) olarak kabul ediliyor.
Bu konuda İslam alimlerinin çoğunluğuna (Şafii, Maliki, Hanbeli mezhepleri) göre sadakadan ve hayır amaçlı bağışlardan dönmek caiz değil.
Dolayısıyla İslam Peyfamberi Hazreti Muhammed'in (s.a.s.) verilen sadakadan ve bağıştan dönmeyi çirkin karşıladığına dikkat çekiliyor.
HANEFİ MEZHEBİNDE HUKUKİ İSTİSNA
Ancak Hanefi mezhebinde bağışlanan mal (bağışlayan yabancı biri ise) henüz elden çıkmadıysa veya telef olmadıysa hukuken geri alınmasına müsaade edilse de, ahlaki olarak bu durum "kustuğunu yalamak" şeklinde ağır bir benzetmeyle kınanmakta.
Dolayısıyla kurumsal hayır bağışlarında ise bu durum pratik ve dini olarak çok uygun görülmez.
