Konya’nın tarihî dokusunda önemli bir yer tutan ancak günümüze ulaşmayan yapılardan biri olan Eflatun Mescidi, Bizans döneminden Osmanlı’ya uzanan geçmişiyle dikkat çekiyor. Alaeddin Tepesi üzerinde, Alaeddin Camii’nin güneydoğusunda yer aldığı bilinen yapı bugün fiziksel olarak mevcut olmasa da tarih kaynaklarında önemli bir iz bırakmış durumda.
BİZANS’TAN SELÇUKLU’YA UZANAN BİR YAPI
Araştırmalara göre; Eflatun Mescidi’nin ilk inşası VI. yüzyılda Bizans döneminde yapıldı, Orta Bizans döneminde ise yenilenerek kubbe eklemeleriyle yeniden düzenlendi. Yapının, Amphilokios adlı bir din adamı için inşa edildiği ve mezarının da yapının içinde yer aldığı da bazı kaynaklarda belirtiliyor.
Bu yönüyle yapı, sadece bir ibadet mekânı değil; aynı zamanda dönemin dini mimarisi ve mezar geleneğini yansıtan bir kompleks olarak değerlendiriliyor.
KİLİSEDEN MESCİDE, MESCİTTEN SAAT KULESİNE
Yapı, tarihsel süreç içinde Selçukluların Konya’yı fethetmesinin ardından camiye çevrilmiş ve uzun yıllar mescit olarak kullanılmıştır. 1476 yılına ait arşiv kayıtları, yapının Osmanlı’nın erken döneminde de ibadet amacıyla varlığını sürdürdüğünü gösteriyor. 19.yüzyıla gelindiğinde ise mescit farklı bir dönüşüm yaşamış; dönemin Konya Valisi Burdurlu Ahmet Tevfik Paşa tarafından kubbe üzerine ahşap bir kule eklenmiş ve yapıya saat mekanizması yerleştirilmiştir. Bu değişiklikle birlikte yapı halk arasında “Saathane” olarak anılmaya başlamıştır.
EFSANELER VE İNANÇLARIN KESİŞTİĞİ NOKTA
Eflatun Mescidi yalnızca mimari bir yapı değil, aynı zamanda farklı inanç ve kültürlerin birleştiği bir anlatı merkezi olarak da öne çıkıyor. Bazı kaynaklarda yapının Platon (Eflatun) ile ilişkilendirildiği, hatta Bizans döneminde Amphilokios’a atfedildiği belirtiliyor. 1465–1466 yıllarında Konya’yı ziyaret eden Rus hacı Vasilij’in notlarında, yapının içinde kutsal kabul edilen bir mezardan “kutsal yağ sızdığı” yönündeki anlatılar yer alıyor. Bu tür rivayetlerle yapı yüzyıllar boyunca halk arasında önemli efsanelere merkez yapılmıştır.
EFLATUN RİVAYETİ VE ANADOLU’DAKİ İZLERİ
Konya ve çevresinde Eflatun ismine atfedilen birçok yer adının bulunması da dikkat çekiyor. Selçuklu kaynaklarında “Deyr-i Eflatun” olarak geçen yapılar ve Beyşehir’deki Eflatunpınar Hitit Su Anıtı gibi kutsal kabul edilen su kaynakları, bu ismin Anadolu kültür hafızasında derin bir yer edindiğini ortaya koyuyor.
Kâtip Çelebi’nin aktardığı rivayetlerde Konya ovasının bir zamanlar suyla kaplı olduğu ve Eflatun’un bu suyu ortadan kaldırdığına dair anlatılar da yer alıyor.
GÜNÜMÜZE ULAŞMADI: 1921’DE YIKILDI
Yapı, 19.yüzyılın sonlarına doğru farklı amaçlarla kullanılmış; depo, ambar ve hatta cephanelik olarak değerlendirilmiştir. Zaman içinde tamamen ortadan kalkmış olsa da Eflatun Mescidi, Konya’nın çok kültürlü tarihinin önemli bir parçası olarak akademik çalışmalarda yer almaya devam ediyor. Bizans İmparatorluğu döneminde şapel olarak inşa edilen ancak daha sonra mescide çevrilen ve nihai olarak 1872 yılında saat kulesi olarak yenilenen tarihi yapı 1921 yılında yıkılarak şehir hayatına sadece hatıralarını bıraktı.
