ROMA'NIN GÖLGESİNDE İNSAN: MEDENİYET Mİ, BARBARLIK MI?

Ahmet Ümit'in yeni romanı üzerine bir edebiyat eleştirisi

Bir şehir beş günde anlatılabilir mi? Peki ya binlerce yıllık insanlık tarihi? Ahmet Ümit, Roma'nın Beş Günü ile okuru yalnızca bir cinayet soruşturmasına değil, uygarlık dediğimiz kavramın karanlık koridorlarına davet ediyor. Ancak romanın asıl meselesi katilin kim olduğu değil; insanın neden hâlâ öldürdüğüdür.

Roma… Tarihin, sanatın, mimarinin, imparatorlukların ve ihtişamın şehri. Bir zamanlar dünyanın merkezinde durduğuna inanan, bugünse geçmişinin görkemini sokaklarında taşıyan kadim bir kent. Fakat tarih bize bir gerçeği defalarca göstermedi mi? Büyük medeniyetler yalnızca zaferlerle değil, işledikleri suçlarla, kurdukları iktidar düzenleriyle ve susturdukları insanlarla da hatırlanır.

Ahmet Ümit, Roma'nın Beş Günü adlı romanında tam da bu çelişkinin üzerine gidiyor.

Yazar, okuru Roma sokaklarında başlayan sıra dışı cinayetlerin izine sürerken bir yandan da geçmiş ile bugün arasında düşünsel bir yolculuğa çıkarıyor. Berlin Emniyeti Cinayet Masası'ndan Yıldız Karasu ve yardımcısı Tobias Becker'in merkezinde bulunduğu hikâye, kısa sürede sıradan bir polisiye soruşturmanın sınırlarını aşıyor. Roma'dan Afrodisias'a uzanan tarihsel bağlantılar; mitoloji, arkeoloji, inanç, klasik müzik ve iktidar ilişkileriyle birleşiyor.

Ancak romanı asıl ilginç kılan, cinayetlerin nasıl işlendiğinden çok, bu cinayetlerin hangi düşünsel ve ahlaki zeminde ortaya çıktığı.

İnsanlık ilerliyor, peki insan değişiyor mu?

Ahmet Ümit'in roman boyunca okurun zihnine bıraktığı en önemli sorulardan biri bu.

İnsanlık binlerce yıldır uygarlık inşa ediyor. Tapınaklar, saraylar, kütüphaneler, üniversiteler, hukuk sistemleri ve sanat eserleri üretiyor. Fakat aynı insan, bütün bu gelişmelere rağmen şiddetten, güç arzusundan, hırstan ve çıkar ilişkilerinden vazgeçemiyor.

Roma'nın Beş Günü'nün düşünsel omurgası da bu karşıtlık üzerine kuruluyor. Bir tarafta insanlığın kültürel birikimi, diğer tarafta bu birikimin gölgesinde büyüyen kötülük…

Ümit'in burada yaptığı tercih önemli. Tarihi yalnızca geçmişte yaşanmış olayların toplamı olarak ele almıyor. Geçmişin bugünü anlamak için bir anahtar olabileceğini gösteriyor. Romulus ve Remus mitinden Roma'nın siyasi mirasına, Afrodisias'ın kültürel zenginliğinden günümüzün suç ilişkilerine uzanan anlatı, okuru uygarlık kavramını yeniden düşünmeye çağırıyor.

Fakat burada bir soru sormak gerekiyor: Tarihi bilmek insanı daha iyi bir varlık hâline getirir mi, yoksa insan yalnızca geçmişteki hatalarını daha gelişmiş araçlarla tekrarlamayı mı öğrenir?

Belki de romanın en güçlü tarafı, bu soruyu yalnızca Roma'ya değil, bugünün dünyasına da yöneltmesi.

Polisiyenin gücü, edebiyatın yükü

Ahmet Ümit, polisiye edebiyatın Türkiye'deki güçlü temsilcilerinden biri. Onun romanlarında cinayet çoğu zaman yalnızca bir başlangıçtır. Asıl mesele, suçun arkasındaki insanı, toplumu ve düzeni anlamaktır.

Roma'nın Beş Günü de bu geleneği sürdürüyor.

Bununla birlikte romanın 512 sayfalık hacmi ve tarihsel göndermelerinin yoğunluğu, anlatının zaman zaman kendi ağırlığını taşımasını zorlaştırabilecek bir unsur. Tarih, mitoloji ve felsefe edebî anlatıyı beslediğinde güçlüdür; ancak hikâyenin önüne geçtiğinde okurun cinayet soruşturmasıyla kurduğu gerilimi zayıflatabilir.

Burada Ahmet Ümit'in anlatısına yöneltilebilecek eleştiri şudur: Okura bilgi vermek ile okuru düşündürmek aynı şey değildir. Bazen bir düşünceyi uzun uzun açıklamak yerine, onu bir karakterin davranışında ya da bir olayın sonucunda göstermek çok daha etkili olabilir.

Romanın tarihsel ve kültürel zenginliği önemli bir avantaj. Ancak polisiye gerilimin aynı yoğunlukta korunması, böylesine kapsamlı bir anlatının en zor sınavlarından biri.

Yıldız Karasu: Yeni bir polisiye karakterden fazlası

Romanın dikkat çekici unsurlarından biri de Yıldız Karasu karakterinin merkezde bulunması.

Ahmet Ümit'in Başkomser Nevzat ile özdeşleşmiş okur kitlesi düşünüldüğünde Yıldız Karasu'nun yeniden öne çıkması, yazarın polisiye evrenini farklı karakterlerle genişletme arayışının bir göstergesi.

Yıldız, yalnızca cinayetleri çözmeye çalışan bir polis değil; farklı kültürler, kimlikler ve toplumsal gerçeklikler arasında hareket eden bir karakter. Tobias Becker ile kurduğu ortaklık da soruşturmanın uluslararası boyutunu güçlendiriyor.

Bununla birlikte karakterlerin derinliği, yalnızca olayları çözme becerileriyle ölçülmemeli. Okurun bir karakteri hatırlaması için onun korkularını, çelişkilerini, zaaflarını ve insani tarafını da hissetmesi gerekir.

Polisiye edebiyatın kalıcılığı, çözülen cinayetlerden çok, okurun zihninde yaşamaya devam eden karakterlerle mümkündür.

Roma'dan Anadolu'ya uzanan tarihsel bağ

Romanın üzerinde durulması gereken bir başka yönü Afrodisias bağlantısı.

Anadolu'nun tarihsel ve kültürel mirasının uluslararası bir suç öyküsünün parçası hâline getirilmesi, romanın coğrafi ve kültürel kapsamını genişletiyor. Bu yaklaşım, Anadolu'nun yalnızca kendi sınırları içerisinde değerlendirilmesi gereken bir tarihsel alan olmadığını da hatırlatıyor.

Roma ile Anadolu arasındaki tarihsel ilişkiler, aslında bugün hâlâ ortak kültürel mirasın nasıl korunması gerektiğine ilişkin önemli sorular barındırıyor.

Tarihi eser kaçakçılığı, kültürel mirasın ticarileştirilmesi ve geçmişin ekonomik çıkarlara kurban edilmesi, romanın polisiye çatısının ötesinde güncel bir tartışma alanı oluşturuyor.

Çünkü bir toplumun geçmişi yalnızca müzelerde sergilenen eserlerden ibaret değildir. O geçmiş, aynı zamanda toplumun hafızasıdır. Hafızasını kaybeden toplumların geleceğini sağlıklı biçimde kurması da kolay değildir.

Peki, Roma'nın Beş Günü kusursuz bir roman mı?

Hayır. Edebiyat eleştirisi, sevilen bir yazarı yalnızca övmek değildir.

Ahmet Ümit'in tarihsel araştırmaya dayalı anlatımı, romanın en belirgin gücü. Ancak aynı zamanda anlatının zaman zaman fazla bilgi yüklenmesine neden olabilecek bir tercih. Felsefi tartışmaların yoğunluğu, polisiye gerilimin önüne geçtiğinde romanın temposu bakımından bazı kayıplar yaşanabilir.

Ayrıca yazarın tarih, mitoloji, toplumsal çürüme ve suç ilişkilerini bir araya getiren anlatı formülü, kendisini tekrar etme riski de taşıyor. Okur, tanıdığı Ahmet Ümit anlatımının güvenli alanında kalmak yerine zaman zaman yeni bir edebî biçim ve daha şaşırtıcı bir anlatı arayabilir.

Ancak bütün bu eleştiriler, eserin tartışmaya değer taraflarını ortadan kaldırmıyor.

Beş günün sonunda geriye ne kalıyor?

Roma'nın Beş Günü'nü yalnızca bir polisiye roman olarak değerlendirmek, eserin ortaya koyduğu düşünsel alanı daraltmak olur.

Bu romanın temel meselesi Roma'nın tarihi ya da peş peşe işlenen cinayetler değil. İnsanlığın binlerce yıldır değişmeyen karanlık tarafı.

Belki de en büyük çelişkimiz burada yatıyor: Medeniyetler kuruyoruz ama barbarlığı tamamen geride bırakamıyoruz. Hukuk sistemleri oluşturuyoruz ama adaleti her zaman sağlayamıyoruz. Sanat eserleri üretiyoruz ama insan hayatının değerini hâlâ gerektiği gibi koruyamıyoruz.

Ahmet Ümit, okuru bu çelişkinin karşısında bırakıyor.

Kitabın kapağını kapattığımızda Roma'nın sokaklarından ayrılabiliriz. Ancak insanın güç, para, inanç ve iktidar karşısındaki sınavı sona ermiyor.

Çünkü belki de asıl cinayet mahalli bir şehir değil, insanın kendi vicdanıdır.

Ve insanlık, binlerce yıldır aynı sorunun cevabını arıyor:

Biz gerçekten medenileştik mi, yoksa yalnızca barbarlığımızı daha estetik bir biçimde sunmayı mı öğrendik?

Roma'nın Beş Günü, tarihsel birikimi polisiye anlatıyla buluşturan, okurunu yalnızca bir suçun peşinden sürüklemekle kalmayıp insanın değişmeyen çelişkileri üzerine düşünmeye çağıran bir eser. Anlatının bilgi yoğunluğu ve zaman zaman ağırlaşabilecek temposu eleştiriye açık olsa da ortaya koyduğu düşünsel çerçeve dikkate değer.

9,2/10 – Okunmaya ve üzerine tartışılmaya değer.

Bir kitap bazen anlattığı hikâyeyle değil, okurun zihninde bıraktığı sorularla hatırlanır. Roma'nın Beş Günü de asıl değerini bu sorularda arıyor.