Altay Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Başkurt Türkçesi, Gagavuz Türkçesi, Hakas Türkçesi, Karaçay-Malkar Türkçesi, Karakalpak Türkçesi, Kazak Türkçesi, Kırgız Türkçesi, Kırım-Tatar Türkçesi, Kumuk Türkçesi, Nogay Türkçesi, Özbek Türkçesi, Tuva Türkçesi, Türkmen Türkçesi ve Yeni Uygur Türkçesinde kadınlarla ilgili olarak kullanılan hitaplar nasıldı?
Kadın cinayetleriyle sarsılırken Trük yazınında aşk duygusuyla ön plana çıkarılan kadın, en güzel hitaplarla yüceltilmekte. Destanlarda yiğit bir bahadırın karşısında yine kendisi gibi yiğit bir kadın bulunmakta. Bu kahramanların karşılıklı konuşmalarında kadına yönelik hitapların güzel örneklerine rastlanmakta. Hasret, gurbet, özlem, ayrılık duygularının ağır bastığı türkülerin birçoğu aşk ve sevgi temasıyla yakılmakta.
Türkülerde âşığın dilinden sevgiliye ithafen kullanılan hitaplarda sevgilinin güzelliğine, naz edişine, ulaşılmazlığına, âşığa çektirdiklerine dair vurgular yapılmakta.
Bu hitaplar eşin, sevilen kadının umut olarak görüldüğünün, en yüce değerlerden biri olarak kabul edildiğinin ve kalpten sevildiğinin somut dilsel örnekleri olarak ifade ediliyor.
Çağdaş Türk yazı dillerinde eşe/sevgiliye seslenilen aşk duygusuyla ortaya çıkmış olan hitaplara şu örnekler veriliyor:
ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ AŞK İFADESİ TAŞIYAN HİTAPLAR
Altay Türkçesi
erkeyim
Azerbaycan Türkçesi
alagöz, bahtın ulduzu, derdin dermanı, diller ezberi, gönlün özü, göz nuru, gözeller serdarı, günün vehdeti, hoşreftar, hûblar serveri, İsa nefesli, Logman devalı, nazik kamallı, önrün vehdeti, ömür fermanı, özü göyçek, sinesi yaralı, sözü göyçek, şuh, vefadar, yüreğin gözü, yüreğin sohbeti, yüreğin sözü
Başkurt Türkçesi
yâr, yenbegerem, ey eyelem
Gagavuz Türkçesi
dünnää gözeli, karagözka, ömrün zülüfkeri, pembä üzlü, yâr, yavklu
Hakas Türkçesi
aarlicaam, adayam, hıngañım, köölengenim
Karaçay-Malkar Türkçesi
Kara şilli, tatlı tilli
Karakalpak Türkçesi
arıw, jora ömürlik, garağ, şabaz, şırağ, xanımjan, yâr,
Kazak Türkçesi
suvret nazır
Kırgız Türkçesi
alalım, akırettik cubayım, ardagım, boto köz, birgem, car, carıktık, cubanım, çırag, döölöt malım, kaalan kurdaş, kadırkeç, kadırdaş, kadırlaş, kağılayın, karak, karal, kerbenim, koluktu, köngüldaş, köydük, kurdaş, seketinğ, seketbay, cüröğümdün toltosu, zayıbım, süyüktü
Kırım Tatar Türkçesi
apakay, hani, ümrüm, kara küz, kızcık, canım paresi, canıyım, güzel, kara kaşlım, nazlı dilber, nazlı canım, sabam, yâr,
Kumuk Türkçesi
inçebel, kartınka
Nogay Türkçesi
alganşı, dertime dermanım, erüvler, yanım, yanış, yâr
Özbek Türkçesi
sevikli, dilbär, gäcäkdar, jonginam, jonim, jonan, jonana
Tatar Türkçesi
hatın kız
Tuva Türkçesi
eki kadınım
Türkmen Türkçesi
gözeller gözeli, yoldaşy
Yeni Uygur Türkçesi
ayim, canan, canane, canican, dildar, dilnavaz, dilraba, meşuk, mıhabbetdaş, nigar, süygülük, süyümlük
Kaynak:
ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİNDE KADINA YÖNELİK HİTAPLAR
Dr. Nilüfer YILDIRIM
ULUSLARARASI TÜRK LEHÇE ARAŞTIRMALARI DERGİSİ (TÜRKLAD) CİLT 1, SAYI 1, 2017, S. 123-137, TÜRKİYE
