İngiltere'nin Northumberland bölgesindeki Barter Books'tan Stuart Manley, normal bir haftada iki ile üç bin kitap satıyor. Ancak kısa süre önce Kanadalı bir şirketten gelen tek bir toplu sipariş, mağazanın yedi günde satmasını beklediği kitap sayısına ulaştı.
İkinci el kitap sektöründeki 30 yıllık kariyerinde "böyle bir şeyle daha önce hiç karşılaşmadığını" söyleyen Manley, bu durumu yaşayan tek kişi değil. Dünyanın farklı yerlerindeki kitapçılar da benzer biçimde olağan dışı büyüklükte siparişler aldıklarını bildiriyor.
Bu arada kitapların nihai varış noktasının neresi olduğundan emin değiller.
Yine de kitapların denizaşırı ülkelerdeki hevesli okurlar için değil, yeni bilgiye karşı doymak bilmez bir iştahı olan başka bir şey için satın alındığından şüpheleniyorlar: Yapay zekâ.
O kitaplar üzerindeki hukuk mücadelesi
Öte yandan ikinci el kitap satışlarındaki patlamanın, yapay zekânın hızla büyümesinden kaynaklandığı düşüncesinin izi, ABD'de verilen bir mahkeme kararına kadar sürülebiliyor.
Hukuki alanda bir yargıç 2025 yılında, bu şekilde satın alınan kitapların yapay zekâ yazılımlarını eğitmek için kullanılmasının ABD telif hakkı yasalarını ihlal etmediğine hükmetti.
Bu karar, üç yazarın yapay zekâ şirketi Anthropic'e karşı açtığı dava sonucunda verildi.
Dahası Yargıç William Alsup, kararında Anthropic'in yazarların kitaplarını kullanmasının "son derece dönüştürücü" olduğunu ve bu nedenle ABD yasaları kapsamında buna izin verildiğini söyledi.
Önceki ay mahkeme belgeleri kamuoyuna açıldığında, Anthropic'in yapay zekâ sohbet robotu Claude'un eğitimi sırasında kitapların imha edildiği de ortaya çıktı.
Bu arada şirketten bir sözcü, "Claude; kamuya açık internet verileri, ticari yollarla edinilen veri kümeleri ve kendi ürettiğimiz verilerin bir karışımı kullanılarak eğitiliyor" dedi.
Yapay zekâ eğitimi için kitap tedarik etmenin sektör genelinde yaygın biçimde kullanılan bir yöntem olduğunu savundu.
Ayrıca "Veri edinme programlarımızın hiçbiri nadir ya da antika kitapları satın alıp imha etmiyor" diye ekledi.
Yine de kitapların hamur hâline getirildiği düşüncesi rahatsızlık yaratıyor.
Bu arada Kuzey Londra'daki Walden Books'u işleten David Tobin de sıra dışı satışlar yaptı. Tobin, "Bazı açılardan, uzun yıllardır satılmayan bu kitaplardan bazılarını satmak çok güzel. Ancak sonunda imha ediliyorlarsa bu üzücü olur" diyor.
O Kitapların parçalanarak taranması
Yanı sıra Anthropic davasıyla ilgili mahkeme belgeleri, eski kitapların sisteme aktarılması projesinden şirket içi yazışmalarda "Panama Projesi" diye söz edildiğini ortaya koydu.
Bu belgeler, şirketin amacının "dünyadaki bütün kitapları parçalayarak taramak" olduğunu gösteriyordu. Parçalayarak tarama, kitapların endüstriyel ölçekte dijitalleştirilebilecekleri merkezlere gönderilmesi sürecine verilen ad.
Yine bu yöntemde kitabın sırtı kesilerek sayfalarının tamamının hızla taranması sağlanıyor. Kitaptan geriye kalan parçalar ise geri dönüştürülüyor. Barter Books'tan Manley, "Panama Projesi'ni çevreleyen büyük bir gizem var" diyor. "Bu ismi ilk kez duyuyorum ancak projenin kendisi benim için yeni değil. Kitapçıların kullandığı forumlarda da bu konu uzun süredir tartışılıyor."
Öte yandan Manley, kendi kitaplarının bu proje ya da diğer yapay zekâ şirketlerinin yürüttüğü benzer projeler için satın alınıp alınmadığını bilmiyor.
Yine de görünüşte hiçbir mantığı veya düzeni bulunmayan bu satışları başka türlü açıklamanın da zor olduğunu söylüyor.
Satılan kitaplar, pek bilinmeyen Latince metinlerden kovboy romanlarına kadar uzanıyor.
Uzmanlar, konu çeşitliliğinin de yapay zekâ ihtimaline işaret ettiğini söylüyor. Çünkü alışılmadık ve nadir metinler, sohbet robotları gibi üretken yapay zekâ araçlarının temelini oluşturan büyük dil modellerinin eğitimini geliştirmek için yeni materyaller sağlayabilir.
Oxford Üniversitesi'nde fikrî mülkiyet uzmanı olan Profesör Emily Hudson, İngiltere'deki telif hakkı yasalarının ABD'dekilerden farklı olduğunu belirtiyor.
Hudson, "İngiltere'de başlangıç noktası şudur: Eğitim kütüphanesinin oluşturulması ve eğitimin gerçekleştirilmesi de dahil olmak üzere bütün bu kopyalama işlemleri için telif hakkı sahibinin izni gerekir" diyor.
Etik kaygılar
Bu durum kitapçıları bir ikilemle karşı karşıya bırakıyor.
Her kitabın korunması gerekmediğini kabul etseler bile kitapların imha edilmesi düşüncesinden rahatsız oluyorlar.
Edinburgh'daki McNaughtan's adlı kitapçının sahibi Derek Walker, "Yalnızca 100 adet basılmış ve bunların 75'i hâlihazırda kütüphanelerde bulunan yakın tarihli akademik bir kitap, piyasada çok nadir olabilir. Ancak bir nüshasının imha edilmesi belki de o kadar büyük bir kayıp değildir" diyor.
"Fakat elimizde bulunan ve sattığımız bazı kitaplar, örneğin 18'inci yüzyıldan kalma bir baskının bilinen tek örneği olabiliyor.
"Bunca zamandır varlığını koruyan böyle bir kitabın imha edilmek üzere satın alınması çok daha ciddi bir sorun olur."
Manley ise halkın artık raflarında istemediği birçok kitap için geri dönüşümün iyi bir çözüm olduğunu söylüyor. Özellikle de bu süreç ticareti canlandırıyorsa.
Manley, "Bazı kişilerin kitapların nereye gittiği ve imha edilip edilmediği konusunda etik kaygıları olabilir" diyor.
"Ancak dünyanın artık Da Vinci Şifresi'nin beş milyon nüshasına ihtiyacı yok.
"İnternette 20 yıldır satışta olan ve bugüne kadar hiç satılmamış kitaplarım şimdi alıcı buldu."
