Milli Savunma Bakanlığı, 12 Ağustos 2026 tarihinde Hava Kuvvetleri Komutanlığına ait bir F-16 uçağının, eğitim uçuşu sırasında Yalova'da kaza kırıma uğradığını, pilotun atlayarak kurtulduğunu açıklamıştı.
Türk Hava Kuvvetleri'nde uzun yıllardır kullanılan ve ‘Savaşan Şahin" olarak bilinen F-16 uçakları, bu sürede pek çok kazaya karıştı. Türkiye'nin, kullanım dışı kalanlarla birlikte envanterinde bulunan 270 civarındaki F-16’dan 40'a yakını çok çeşitli nedenlerle düştü.
YARIM YÜZ YILLIK MAZİ: ilk uçuş ilk felaket
İlk uçuşunu bundan yaklaşık 50 yıl önce yapan F-16 savaş uçağı, Türkiye dahil pek çok ülke tarafından ilgi görmeye devam ediyor. Jetin ilk uçuşu ise neredeyse bir felaketle sonuçlanmıştı. Pilot Phil Oestricher, 20 Ocak 1974'te California'daki Edwards Hava Kuvvetleri Üssü'nde General Dynamics YF-16 prototipinin kokpitine girdiğinde ona verilen görev nispeten kolaydı.
Pilot Oestricher'in uçağı motorunun gücüyle havalanmadan yerde sürmesi ve böylece yüksek hızlı bir taksi denemesi yapması bekleniyordu. YF-16 bundan bir ay önce kamuoyuna tanıtılmıştı. İlk uçuşunun şubat başında yapılması planlanıyordu. Ancak fütüristik görünümlü jetin kendi planları vardı. Oestricher YF-16'nın burnunu hafifçe kaldırdığında, uçak yuvarlanmaya başladı. Uçağın sol kanadı ve sağ kuyruk kanadı piste çarptı.
Oestricher, çarpmadan uçağı çok hızlı bir şekilde havalandırması gerektiğini fark etti. İlerleyen dakikalar çok zorlu geçti. Havalanan uçak bir noktada piste geri düştü.
Yine Oestricher nihayet uçağın havalanması için yeterli hıza ulaştı ve üsse iniş yapmadan önce altı dakika süren dramatik ve beklenmedik bir uçuş gerçekleştirdi. Oestricher, pilotluk becerisiyle bir felaketi önlemiş ve dünyadaki en başarılı uçak projelerinden birinin hayat bulmasına yardımcı olmuştu. Aradan geçen 50 yılda 4 bin 600'den fazla F-16 üretildi ve üretim yakın zamanda duracak gibi görünmüyor.
EN ÇOK KULLANILAN ASKERİ SABİT KANATLI UÇAK
2015 yılından bu yana F-16-'lar dünyanın en çok kullanılan askeri sabit kanatlı uçağı konumunda.
Günümüzde çapında iki binden fazla uçağın hala aktif olarak kullanıldığı düşünülüyor.
Günün her anında, dünyanın herhangi bir yerinde bir F-16'nın havada olma ihtimali çok yüksek. 1978 yılından bu yana F-16'lar Norveç'ten Şili'ye, Fas'tan Singapur'a kadar 25 farklı hava kuvveti tarafından uçuruldu.F-16'lar 2023 yılında 800'den fazlası ABD Hava Kuvvetleri (USAF) ile uçmaya devam etti.
Dolayısıyla küçük, hafif ve çevik olmak üzere tasarlanan F-16'lar, kara saldırıları, havadan keşif, karadan havaya füze rampalarını arama gibi çok fazla rol üstlendi. Rusya'nın 24 Şubat 2022'de Ukrayna'yı işgale başlamasının ardından Kiev, Batı ülkelerinden F-16 uçağı talep etti. Ukraynalı pilotlar şu anda Danimarka'da eğitiliyor ve uçakların yaz aylarında teslim edilmesi bekleniyor. Ocak 2024'te ise Slovakya ilk F-16'larını teslim alan son ülke oldu.
F-16 kısmen fly-by-wire sistemi sayesinde, kısmen de büyük kaldırma kuvveti üreten kanatlara sahip güçlü gövdesi nedeniyle pilotlar tarafından genellikle uçurması çok kolay olarak tanımlanıyor.
F-16'lar görüş alanının çok ötesindeki bir düşman savaş uçağına radar güdümlü füze fırlatabiliyor, yerdeki bir hedefe güdümlü bomba atabiliyor ve bir düşman radar bölgesine radyasyon arayan bir füze ateşleyebiliyor. Üstelik hepsini aynı anda yapabiliyor.
BAŞKA ÜLKELERDE DE F-16'LAR DÜŞÜYOR
ABD'de pilotlar, 1976 yılından bu yana F-16 kullanıyor. ABD'nin envanterinde bin 300 civarında F-16 bulunuyor. ABD'de düşen F-16 sayısıysa en az 35. Belçika'da Portekiz'de, İtalya ve Yunanistan'da çok sayıda F-16 kazası yaşandı.
F-16'LARDA ÇATLAK
İlginç bir şekilde ABD Hava Kuvvetleri, 2 pilotlu F-16D tipi bir uçağın bakımı sırasında koltuklar arasındaki gövde kirişinde çatlak tespit etmişti.
Bu arada Türk Hava Kuvvetleri de F-16D uçaklarını bunun üzerine kontrol ettirdi.
Envanterdeki uçakların 8'inde benzer şekilde “gövde kirişinde çatlak” tespit edilince bu uçaklar uçuştan çekilmişti. Uçakların parça değişiminin ardından yeniden göreve döneceği belirtilmişti.
f-16'ları amerika bir düğmeye basıp mı düşürüyor?
F-16 kazalarıyla ilgili komplo teorileri bulunuyor. Bu konuda en yaygın olanı F-16'ların siyanit üreticilerin düşüncesi doğrultusunda Amerika tarafından bir düğmeye basılarak düşürüldüğü komplo teorisi. Gerçekte öyle mi?
KAZA SAYILARI VE NEDENLERİ
1990’lardan itibaren F-16’larla ilgili kaza kayıtları tutulmaya başlandı. Çeşitli kaynaklardan elde edilen resmi rakamlara göre; ülkemizde 1976–2014 arasında geçen 25 yılda 31 adet F-16 kazası yaşandı. Bu uçaklar kaza kırıma uğradı. Sonraki yıllarda kazalar azalarak devam etti. 2020 yılına gelindiğinde kaza kırıma uğrayan uçak sayısı 35’e ulaştı. Net olmayan verilerle birlikte bazı kaynaklarda bu sayının 45’e çıktığı ifade ediliyor. Türkiye’de yaklaşık 30-40 aralığında bir F-16 uçağının çeşitli nedenle kaybedildiği belirtiliyor.
F-16 kazaları genellikle dört ana başlıkta toplanıyor:
TEKNİK ARIZALAR
- Motor arızası
- Hidrolik sistem arızası
- Elektrik/avionik arızaları
- Kuş çarpması (bird strike)
Motor kazalarının özellikle 1990’lı yıllarda toplanması dikkat çekiyor. Bu yıllarda yoğun terörle mücadele operasyonları vardı; ayrıca uçakla ilgili tecrübeler arttıkça motor kazalarının sıklığı azaldı.
EĞİTİM UÇUŞU KAZALARI
- Alçak irtifa eğitimleri
- Gece uçuşları
- Zorlu hava koşulları
- Kaybedilen uçakların önemli bir bölümü eğitim uçuşu ve tatbikatlar sırasında düştü.
İNSAN FAKTÖRÜ
- Mekânsal oryantasyon kaybı
- G-kuvveti altında bilinç kaybı (G-LOC)
- İletişim veya karar hataları
- Ses hızının iki katına çıkabilen yüksek performanslı savaş jetlerinde insan faktörü dünya genelinde önemli bir risk unsuru olarak kayda geçiriliyor.
OPERASYONEL/MUHAREBE KAYNAKLI
- Sınır hattındaki görevler
- Çatışma ortamları
- Terörle mücadele operasyonları
Bu arada 2015’te Suriye sınırında bir Türk F-16 savaş uçağı görev esnasında düştü; pilot şehit oldu.
TÜRKİYE'de 270 F-16 İŞLETİLDİ
Bu kapsamda Türkiye, bugüne kadar 240–270 aralığında F-16 savaş uçağı işletti. 35 yıllık yoğun operasyon temposu içinde değerlendirildiğinde 35-45 civarı F-16 kaybedildi.
Bu rakamlar NATO ortalamasının dramatik şekilde üzerinde değil ancak Türkiye’nin coğrafi konumundan kaynaklı riskler, bugüne kadar hava savunmasını F-16 uçakları sağlaması, yoğun sınır hattı görevleri, aktif terörle mücadele operasyonları risk profilini artırıyor.
Yine Türkiye’de 1990’larda kaza oranları daha yüksekti. Çünkü bu uçaklar envantere yeni girmişti.
Zaman içinde uçuş tecrübesi ve teknik tecrübe arttıkça kaza riske düştü. Bu yıllarda terör örgütü PKK’ya karşı yoğun askeri operasyonlar düzenleniyordu.
Yanı sıra 2000’lerden sonra bakım, simülatör eğitimi ve teknik altyapı geliştikçe kayıp oranı düştü.
Son yıllardaki kazalar daha çok münferit teknik veya eğitim kaynaklı hatalardan kaynaklanıyor. Türkiye’nin F-16 filosu 1988 yılından itibaren aktif hale geldi.
Kaza sonrası kullanılamaz hale gelen F-16"ların Türkiye'ye ekonomik maliyeti de ağır oldu.
Bir F-16"nın birim maliyeti en az 25 milyon dolar.
